جم فایل

پایان نامه تأثیر فرهنگ و تمدن اسلامی در شكل گیری تمدن مدرن غرب

پایان نامه تأثیر فرهنگ و تمدن اسلامی در شكل گیری تمدن مدرن غرب در ۱۴۰ صفحه و قابل ویرایش

مقدمه
بر اساس كشفیات باستان شناسی و مطالعات تاریخی، جامعه شرقی و به ویژه منطقة بین النهرین محل ظهور نخستین تمدن بشری و كانون تجمع انسانی است. به همین دلیل و به منظور انتظام بخشیدن به روابط اجتماعی و تهذیب اخلاقی، دین كانون مظهر ادیان الهی و حتی مذاهب غیر آسمانی است جذابیت‌های اقتصادی، دینی، جغرافیایی و بخصوص شرایط شبه جزیره بودن این منطقه از آغاز شكل گیری ؟ نیست موجب گردید كه هر قدمی برای دستیابی به این جذابیت‌ها منطقه را مورد هجوم قرار دهد. این تهاجم موجب گردید كه خاورمیانه منطقه‌ای از نژادها – مذاهب زبانها و خلاصه مجموعة فرهنگی تفكیك ناپذیر شود. اما از میان تهاجم فرهنگ‌های مهاجم آنچه كه خاصیت اثر گذاری و تاثیر پذیری بیشتری درشت فرهنگ غربی بود. آشنایی اروپا با منطقة خاور نسبت (گر چه این یك اصطلاح قرن نوزدهمی است) و تاثیر متقابل فرهنگی ناشی از دلایل بسیاری است در جمله قرابت جغرافیایی – منافع مشترك تجاری با محوریت دریای سیاه دریای مدیترانه و خلیج فارس – ؟ ادیان ابراهیمی یهودیت و مسیحیت – تشكیل نخستین كلوینهای یونانی در قرن ششم ق – م در دهانه نیل – نخستین برخورد نظامی میان ایران و یونان و سپس روم – تشابه نژادی میان اروپا و ایران (اروپاییان معتقدند كه ما شرق را بازرتشت ؟ ایران شناختیم) تمام این دلایل قطعاً به دنبال برخوردهای نظامی – روابط تجاری و تأثیرات مذهبی موجب كنش‌های فرهنگی میان شرق و غرب و به ویژه پس از ظهور اسلام باعث تأثیر و تأثیرات مذهبی موجب كنش‌های فرهنگی میان شرق و غرب و به ویژه پس از ظهور اسلام باعث تأثیر و تأثر فرهنگی بین اسلام و مسیحیت شد. بنابراین منطقة ما از دورة سومریان با اقلام حاشیه ؟ مدیترانه ارتباط داشته، اما از دورة یونانیان این ارتباط بیشتر در قالب نظامی – تجاری – سیاسی و مذهبی بوده است.
نخستین و پربارترین مرحلة مقابل و تقابل فرهنگی، با غرب، مربوط به حملة اسكندر به این منطقه است. این حمله گرچه در مضافة نظامی صورت گرفت. ولی اثرات فرهنگی و علمی آن بسیار چشمگیر بود. ظهور اسكندر و حاكمیت تفكر ؟ او به دوران طلا پی علم و فلسفة یونانی پایان داد. اسكندر با كوله‌ باری از اندوخته‌های علم و فلسفة یونانی راهی شرق شد و به ویژه فرهنگ ما را به شدت متأثر كرد. با توجه به این كه زیر رخت فرهنگ و تمدن این منطقه دینی بوده و هست، بنابراین به اسكندر آموخته بودند كه برای سهل لوصول بودن شرق بایستی با چهره و القاب دینی وارد شود. به همین دلیل بود كه قبل از حركت به سمت ؟ مادرش او را «فرزند خدا» نامید.
اسكندر كه در ذهنیت نوجوان خویش ایجاد یك امپراطوری جهانی را طرح ریزی كرده بود. به خوبی دریافت كه این آرزو عملی نمی‌شود مگر با رعایت محترمات دینی مردم منطقه و در سایه شبیه سازی فرهنگی و ایجاد یك فرهنگ مشترك بین شرق و غرب. او به خوبی دریافته بود كه در شرق دین بیش از هر عامل وحدت بخش مؤثر است.
لذا در مسعبه آمون Amon در لباس كاهنان به عبارت برخاست و مصریان نیز به چشم خدایی به او نگریستند. مصر بیش از هر سرزمین دیگر تسلیم اسكند شد. همین آسان تر پذیرفتن اسكندر باعث شد تا وی بندرت اسكندریه را بنا كند. هدف اولیه از تأسیس این شهر سهولت تجارت میان یونان و مصر بود، ولی بعداً پس از سقوط اسكندر و تأسیس حكومت بطلمیوسیان در مصر و بروز بحران در آتن علماء و فلاسفة یونانی به مصر مهاجرت كردند و با ایجاد كتابخانه و موزة معتبری، اسكندریه به آتن شرق شهرت یافت و اسكندریه قرنها كانون تعاملات فرهنگی میان شرق و غرب شد. نكتة جالب این كه در اسكندریه برای نخستین بار علم دستخوش انشعاب شد . تا زمان ارسطو علم یك كلیت انفكاك ناپذیر بود. در حالی كه در اسكندریه بطلمیوس، جالینوس ، اقلیدوس و ارشمیدوس هر كدام تحقیقات در زمینة علم واحدی را دنبال كردند.
اسكندریه موقعیت حساس خود را به عنوان برجسته ترین مركز علم جهان آنروز همچنان تا ظهور دیانت اسلام حفظ كرد به گفتة بسیاری از علماء غربی اسلام نیز عامل مؤثری در حراست و حفاظت علوم یونانی بود. بعد از ظهور اسلام نه تنها اسكندریه بلكه مراكز متعددی در سراسر امپراتوری اسلام بوجود آمد و متفكران اسلامی با بهره گیری از علوم یونان موجبات احیاء این علوم را فراهم آوردند.
در قرون اولیه هجری و از زمان نخستین خلفای عباسی به ویژه در زمان هارون الرشید و فرزندان او «نهضت ترجمه» به همت آنان راه اندازی شد و دربار بغداد هیأتهایی را برای جمع آوری و خرید كتب علوم قدیمة یونانی به امپراتوری روم شرقی (بیزانس) و روم غربی (ایتالیا) اعزام شدند و مراكز ترجمه در بسیاری از شهرهای معتبر مثل جندی شاپور و بغداد به كار ترجمة اسناد یونانی پرداختند.
در قرون اولیه و به ویژه در مكتب امام صادق (ع) بدون هیچگونه تعصب دینی ، علماء اسلامی – یهودی و مسیحی در جهت اعتلای علم با یكدیگر تشریك مساعی می كردند . خلفا و سلاطین نیز همین اغماض مذهبی را رعایت می كردند و هیچگونه تفاوتی میان ابن سینا (مسلمان۹ و ابن بخشیشو و ابن میمون (یهودی) وجود نداشت . علماء اسلامی از تمام كانونهای علمی از جمله هند – ایران – چین – بلخ و مرو و دانشمندان مسیحی و یهودی بهره می بردند.
در امپراتوری اسلامی، علوم وفلسفة اسلامی همچنان به باروری خود ادامه می داد . این وضع در ایران تا اواخر عصر سامانیان كه ایرانی بودند ادامه یافت، تا این كه با ورود عنصر ترك به منطقه ونهایتاً تسلط غزنویان به عنوان نخستین سلسلة ترك نژاد برابر این متأسفانه محیط آرام علمی – فلسفی و حتی ادبی ایران به كانون تشنج های سیاسی و تعصبات دینی تبدیل شد. از این میان عصبیت دینی بر لطافت دینی غالب شد و احكام دین در تأویل مستشرعین درباری به صورت ابزار اعمال قدرت حاكمان سیاسی درآمد. هر روز اسلام به فرقه های مذهبی متعارض تقسیم می شد و نزاع میان این فرق فضا را برای اندیشه ورزی علمی و به ویژه فلسفی در جهت استحكام مبانی تمدن اسلام محدودتر و خشن تر می كرد و استنتاجات فرقه ای بر استدلالات علمی مسلط شد. در همین دوره (حدوداً قرن یازدهم) اروپای قرون وسطی نیز دستخوش تعارض مذهبی شده بود و احتمالاً جنگ های صلیبی (۱۲۹۶-۱۰۹۵) نقطة اوج این تعارضات بود. جنبش اصلاحات دینی در قرن شانزدهم سطح عصبیت كاتولیكی و تعارض های فرقه ای را كاهش داد و زمینة تكثرگرایی مذهبی را ببار آورد و نهایتاً فضای آنتی میان دین و فلسفه مهیا شد. در اسلام گرچه فارابی به عنوان مؤسس فلسفة اسلامی تلاش كرد میان علم و ایمان – فلسفه و دین آشتی برقرار كند، اما غزالی این اندیشه را تكفیر كرد و «تهاخت الفلسفه» را در مورد این چنین عقایدی نوشت.
از زمانی كه سرزمین های اسلامی دستخوش تشنجات فرقه ای شد علم و فلسفه از این منطقه رخت بربست و ازطریق سبیل واندلس راهی اروپا شد. جنگهای صلیبی به هجرت علم و فلسفة اسلامی به اروپا كمك كرد.
اگرچه مسلمانان در پایان جنگ های دویست سالة صلیبی بر مسیحیان پیروز نظامی شدند. ولی در واقع این مسیحیان اروپایی بودند كه با دستیابی به منابع و مأخذ علمی – فلسفی – تاریخی و… و انتقال آنها به اروپا زمینه و بستر نهضت رنسانس را فراهم كردند. در انتقال علوم و فلسفة اسلامی به اروپا یهودیان نقش برجسته ای داشتند زیرا اینان در كاخ سلطاین – دربار خلفاء – كتابخانه ها و بیت الحكمه آمد و رفت داشتند و به صورت پنهانی این منابع را از سرزمین های اسلامی خارج كردند و در سیپل واندلس به خریداران اروپایی می فروختند. به این ترتیب علم و فلسفه یونان كه پس از حمله اسكندر به شرق پناه آورده بود و از شهر اسكندریه از طریق بیت الحكمه بغداد و نهضت ترجمه به جهان اسلام آورده شد و به همت علماء و فلسفه اسلامی بر آنها شرح و تفصیلی نوشته شد و زمینه ابداع و اكتشاف علوم دیگر را توسط عملاء اسلامی فراهم كرد در ؟ آشوبهای سیاسی و تنگ نظریهای مذهبی و به بهانه جنگ‌های صلیبی بار دیگر به اروپا رفت و بنیاد انسانی را در آنجا پی ریزی كرد. به این صورت انسانی به عنوان مبدأ بیداری اروپا و منشأ تمدن جدید غرب مرهون اندوخته ها علمی و فلسفی علماء اسلامی بوده است. این ادعایی است كه مورخین امروزی اروپایی نیز به آن اعتراف می كنند. «راك لو گف مورخ مشهود و قرون وسطی شناس مورخ فرانسه در مقدمه كتاب «جنبش روشنفكری در قرون وسطی» معتقد است كه تمدن رنسانس از بقایای تمدن بین‌النهرین و سرزمین های اسلامی ساخته شد.»[۱]از قرن دوازدهم نهضت ترجمه منابع اسلامی در اروپا آغاز شد. علماء مسیحی آثار علوم یونانی را كه غالباً به زبان عربی و ؟ بود به زبان لاتین كه زبان مقدم كلیسا بود ترجمه كردند و بزودی ترجمه به زبانهای محلی و ملی رواج یافت. در پاریس – لندن – مادرید مدارس اسنه شرقی برپا شد تا ترجمه كتب سریعتر انجام گردد.
خلاصه این كه مسیر اشتغال علوم و فلسفه از یونان به شرق و از شرق به اروپا نشان داد كه علم از محیط متشنج بیزار است. زیرا به مجرد این كه یونان نظامی شد و جامعه شرقی دچار مبارزات سیاسی و اختلافات دینی گردید، علم از این منطقه نیز به جای آرامتر كه طالبان علم وجود داشتند مهاجرت كرد.
از جمله منابع مهم دیگری كه حكایت از این نقل و انتقال می كند، كتاب «انتقال علوم یونانی به عالم اسلام» اثر دیسی اولیری است كه توسط مرحوم احمد آرام به زیبایی ترجمه شده است.
مهمترین سئوال طرح تحقیق این است كه اولاً چگونه و چرا علم و فلسفه یونان به شرق منتقل شد ثانیاً در شرق اسلامی چه برداشت ها و تفاسیر روی علوم یونانی صورت گرفت و چگونه شد كه این علوم نتوانست جامعه ما را طرز خفتگی بیدار كند ثالثاً چه عواملی اروپای قرون وسطی را از حالت ركورد و تحجر دینی خلاص كرد و حیاتی دوباره (رنسانس) به او داد و مسلمانان چه اندازه تأثیر در احیاء تمدن اروپا داشته اند.
این طرح تحقیق دارای چهار فصل است:
فصل اول كه مدخل و مقدمه ای برای فصول بعدی است. دورنمایی از موقعیت جهانی اسلام و مسیحیت در قرون وسطی را از جنبه های مختلفی علمی – فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی ترسیم می نماید. (اصطلاح و دوره هزار ساله قرون وسطی خاص تاریخ اروپاست و قابل نقل برای تمدنهای دیگر نیست). مفاهیم فرهنگ و تمدن، «چگونگی شكل گیری تمدن اسلامی و عناصر داخلی و خارجی موثر در آن و نظام فئودالی را مورد توجه قرار می‌دهد.
فصل دوم تحت عنوان كانونهای تأثیرگذار و پل های ارتباطی شرق و غرب نام گرفته است كه به سه موضوع ؟؟ – اندلس و جنگهای صلیبی پرداخته است. این فصل به دلیل اهمیت مفصل تر از فصول دیگر است.
فصل سوم به روابط فرهنگی، فكری مسلمانان و مسیحیان در قرون وسطی پرداخته شده و اثرات آن تا رنسانس ادامه یافته است. توسط دانشگاهی اسلامی و نقش آن در تأثیر دانشگاههای اروپایی، چگونگی سیر انتقال اندیشه‌های علمی – فلسفی از جهان اسلام به اروپا – نقل ادبیات – تصوف و عرفان اسلامی و آداب و رسوم و خلق و خوی مسلمانان در اروپا مهمترین مباحثی هستند كه در این قسمت به آنها پرداخته شده است.
فصل چهارم به تحقیق و تفحص در علوم تجربی و ریاضی و نقش دانشمندان اسلامی در بسط و تكامل آن علوم و همچنین به راههای نفوذ آثار متفكران اسلامی در غرب پرداخته ایم.
در پایان پس از نتیجه گیری منابع و مآخذ فارسی – عربی و لاتین آورده شده است.

نتیجه گیری
موضوع مورد مطالعه در این طرح به دلیل گستردگی بستر تاریخ و وسعت مبادلات فرهنگی میان دو كانون تمدن بزرگ اسلام و مسیحیت طی دورة هزار سالة قرون وسطی از یك سو قابل اهمیت است اما از جهت دیگر به علت تنوع موضوعی – چگونگی انتقال فرهنگ و تمدن اسلامی به اروپا و میزان تأثیرگذاری آن و اختلاف نظر محققان اروپایی در خصوص تأثیرگذاری ، كل موضوع را در یك پیچیدگی مفهومی قرار داده است اما ظن غالب در میان اكثر علماء دیروز و امروز اروپا این است كه پس از ظهور اسكندر و لشكركشی او به شرق وی كه در پی تحقق نظریة «جهان وطنی» سوفسطابیان و و استقرار امپراتوری واحد در سطح جهانی آباد آنروز بود ، بعد از تصرف مصر و ساخت شهر اسكندریه تصمیم گرفت آتن رابه این شهر منتقل كند. بنابراین میراث علم و فلسفة یونانی به همت اسكندر به اسكندریه انتقال یافت و در این شهر دانشمندان برجسته ای مثل اقلیدوس . بطلمیوس و ارشمیدوس باب جدیدی از علم یونانی را در اینجا گشودند كه حكایت ازتخصصی شدن علم از جمله ریاضیات – نجوم و فیزیك و شیمی میكرد. به این ترتیب اسكندریه به كانون درخشانی تبدیل شد و تا بعد از اسلام نیز این درخشندگی ادامه داشت.
از سوی دیگر امپراتوری روم شرقی كه وارث بلاخص علم و تمدن یونانی بود به دلیل درگیر شدن درجنگ و روآوری به روحیة‌ نظامیگری و تجمل گرایی از عهدة‌حفظ این میراث ارزشمند بر نیامد و مضافاً این كه مراكز علمی آسیای صغیر از جمله رها و نصیبن را كه تلاش داشتند این میراث را حفظ كنند به تعطیلی كشید و علماء آن مثل خانوادة ؟؟؟ و حنین بن اسحاق به دعوت شاهان ساسانی به ایران آمدند . شاپور دوم با عظمت ترین شاهنشاه ساسانی از این فرصت استفاده كرد و یك نهضت ترجمه ای را به راه انداخت كه محصول آن دانشگاه و بیمارستان حبه شاپور شد. بنابراین جندیشاپور از دو جهت متأثر از فرهنگ و تمدن یونانی و یوناین – رومی شد . یكی از طریق بقایای اسكندریه و دیگری ناشی از مهاجرت دانشمندان سرپائی رها به ایران.
بعد از اسلام به دلیل درگیریهای داخلی میان خلفاء راشدین كه عموماً ناشی از بحران جانشینی بود و ازجهت دیگر پیگیری در تحقق امپراتوری اسلام و از سوی دیگر تعصبات قوی عرب، مسئله فرهنگسازی موردتوجه خلفاء قرار نگرفت . در طول خلافت اموی گرچه توجه محدودی نسبت به حوزة‌علم و فلسفه و حتی هنر و معماری شد ولی به دلیل رقابت های سیاسی بین خلفاء این مهم كمتر مولد عنایت قرار گفت . ناگفته نماند كه امویان اندس عامل بسیار مهمی در نشر و انتقال فرهنگ و تمدن اسلامی در اروپا به حساب می آیند.
اما آنچه به عنوان نقطة‌ عزیمت در بنیاد فرهنگ و تمدن اسلامی از اهمیت قابل ملاحظه ای برخوردار است تأسیس بیت الحكمه و راه اندازی نهضت ترجمه در بغداد بیتشر در عهد هارون الرشید و مأمون است. اینان با جمع آوری میراث علم و فلسفه یونان از اسكندریه – الظاكیه ؛ جندیشاپور ، بیزانس و گردآوری اسناد و منابع علمی از سایر محافل فرهگی همچون ایران – هند و چین و دعوت علماء سرپایی به بغداد اقدام قابل تحسینی را درخصوص تقویت مبانی فرهنگ و تمدن اسلامی به عمل آورند. منابع جمع آوری شده توسط مترجمین نهضت ترجمه به عربی ترجمه شد.
دانشمندان اسلامی از جمله كندی – ثابت بن قرن و علماء ایرانی همچون فارابی – بیرونی – رازی – ابن سینا – خیام – خواجه نصیر الدین طوسی ضمن فراگیری علوم و فلسفه یونانی تحلیل و تفسیر برآنها نهادند. بنابراین علماء اسلامی تحت حمایت برخی خلفاء و سلاطین (به ویژه در ایران) طی قرنهای سوم تا پنجم از یك سو به جمع آوری منابع و مأخذ همت گماشتند و از جهت دیگر اطلاعات گردآوری شده رامورد تجزیه و تحلیل قرار داند و نقطه نظرات جدیدی را نیز به علوم گذاشته افزودند. به این ترتیب جهان اسلام با تكیه بر مبانی قرآنی و احادیث نبوی هم باعث احیاء‌علوم و فلسفة یونان شد و هم موجب ایجاد مبانی فرهنگ و تمدن خود.
امامتأسفانه شروع جنگهای صلیبی و لشكركشی مسیحیان به سرزمین‌های اسلامی . منطقه را با بحران سیاسی نظایم روبرو كرد و شیوع روحیة‌ رقابت آمیز جنگی میان قدرتهای مسلمان ، فضا ی اندیشه ورزی را به خاموشی كشاند . اگر چه پیروزی نظامی در انتهای جنگها مصیب مسلمانان شد، اما این مسیحیان بوند كه آشكار و پنهان و با حمایت یهودیانی كه در دربار سلاطین – خلفاء‌ و اشراف كار میكردند، موفق شدند منابع و آثار ارزشمند علمی دانشمندان مسلمانان را جمع آوری و به اروپا ببرند و سنگ بنای رنسانس را پی ریزی كنند.
مسئله مهم دیگری كه باعث زوال عظمت فرهنگ و تمدن اسلامی شد. تسلط تركان غزنوی و سلجوقی بر ایران و منطقه و اعمال نفوذ آنان بر خلیفه بود . از آنجایی كه هر حاكمی برای اعمال قدرت نیازمند یك عامل مشروعیت بخش است، تركان غزنوی و سلجوقی به دلیل بیگانگی با فرهنگ و هویت ایرانی و فقدان مشروعیت، تلاش كردند از اسلام یك عامل مشروعیت بخش بسازند. متأسفانه اسلام در خدمت گفتمان سیاسی تركان قرار گرفت و سلاطین و خلفا به منظور توجیه قدرت خود هر روز باعث عصبیت بیشتر دین می شدند.
به دنبال این دو حادثة‌مهم متأسفانه باب تعقل گرایی مسدود و حوزة‌تعبد گرایی و فلسفه ستیزی با حمایت سلاطین سلجوقی – خواجه نظام الملك و امام غزالی گشوده شد و به این ترتیب زمینة‌افول تمدن درخشان اسلامی فراهم آمد . جنگ آئینی میان اخباریون و اصولیون همراه با جدالهای قومی، اقوام مسلمان را به جان یكدیگر انداخت . مردم برای فرار از این شرایط مرارت بار بدنبال نجات بخشی بودند كه مغولان ظهور كردند و تتمة‌فرهنگ و تمدن اسلامی مقهور یا سایر مغلوی شد در حالی كه اروپا با میراث علم و فلسفة‌اسلامی از یك سو به جنگ حوزه های سنتی قدرت مثل جنگ و فئودال رفت و از جهت دیگر با اخذ این میراث نهضت رنسانس را به عنوان سرآغاز تمدن جدید پی ریزی كرد.

[۱] . Iacque Le Goff les inteffectuefs an moyen Age Edt. Du seuip. Paris 1985. P9
[2] . I.Thank
[3]- لغت نامه دهخدا و فرهنگ معین ذیل كلمات فرهنگ و تمدن
[۴]- داریوش آشوری. تعریف ها و مفهوم فرهنگ. تهران – مركز اسناد فرهنگی آسیا، ۱۳۵۸ ، ص ۸
[۵]- این كتاب توسط نصرت فنی ترجمه و بوسیله نشر رسانش در سال ۱۳۷۸ تهران منتشر شد. ص ۴۸
[۶]- هنری لوكاس، تاریخ تمدن. ترجمه عبدالحسین آذرنگ. ج اول. تهران – نشر كیهان – ۱۳۶۶ . ص ۳
[۷] . Bosweff.
[8] .Jhonson
[9] . Civilijata
[10]- گلین دانیل – تمدنهای اولیه و باستانشناسی خاستگاه آن. ترجمه هایده معیری. مطالعات و تحقیقات فرهنگی ۱۳۶۳ – ص ۱۰
[۱۱] – Culture Dis / face ment
[12]- امیر حسین آریان پور، زمینة جامعه شناسی، تهران، شركت سهامی كتابهای جیبی ۱۳۴۴٫ ص ۴۶۰
[۱۳]- جرج. م. فاستر. جوامع سنتی و تغییرات فنی. ترجمه صدی ثریا. تهران معاونت پژوهشی و آموزشی وزارت ارشاد – ۱۳۷۵ ص ۱۱۵
[۱۴] . Edward Burnett Toyfor
[15]- داریوش كشوری، تعریف و مفهوم فرهنگ . ص ۳۹
[۱۶] . Alfred weber
[17]- هنری كوكاس. تاریخ تمدن. ج ۱ ص ۳و۴
[۱۸]- علی شریعتی، تاریخ تمدن. ج اول. تهران دفتر تدوین و تنظیم مجموعه آثار . ۱۳۵۹ . ص ۱۴
[۱۹] . Krober . (1376-1960)
[20]- گلین دانیل. تمدنهای اولیه و باستانشناسی خاستگاه آنها. ص ص ۱۱ و ۱۲
[۲۱]- بخوان بنام پروردگارت كه آفرید موجودات را آنكه نوشتن با قلم را آموخت. به انسان آموخت آنچه نمی دانست. سوره علق آیه ۵-۱
[۲۲]- سوره زمر. آیه ۹
[۲۳]- مجادله – آیه ۱۱
[۲۴]- سوره طه – آیه ۱۱۴
[۲۵]- شیخ كلینی. اصول كافی. ج اول – امام محمد غزالی – احیاء العلوم ج اول ص ۱۲-۱۵
[۲۶]- ابن اثر. اسدالغابه فی معرفه الصحابه. تحقیق و تعلیق محمد ابراهیم البناء مجحر احمد عاشور
[۲۷]- شیخ كلینی، همان. ج اول. باب اول. حدیث ۴٫
[۲۸]- نهج البلاغه – گردآوری عبده. ج ۲ ص ۱۹۸
[۲۹]- شیخ كلینی، همان. ج اول. حدیث ۳ ص ۴۱
[۳۰]- علامه مجلسی بهار الانوار . ج اول: ص ۱۷۷
[۳۱]- حسین نصر «سر حكیم مسلمان» احمد آرام، تهران شركت سهامی كتابهای جیبی ۱۳۶۱ ص ۳
[۳۲]- ذبیح اله صف، تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی دانشگاه تهران – ۱۳۴۶ ص ۱
[۳۳]- احمد آرام، علم در اسلام، تهران – سروش ۱۳۶۶ ص ۲۳
[۳۴]- ابوالحسن مسعودی، التنبیه و الاشرف – ابوالقاسم پاینده، تهران علمی و فرهنگی ۱۳۶۵ ص ۱۱۲
[۳۵]- ذبیح اله صفا، همان ص ۱۰
[۳۶]- ابن ندیم، اكفرست، ترجمة محمد رضا تجدد، تهران – امیر كبیر ۱۳۶۶ چ سوم ص ۴۳۷
[۳۷]- ابن ندیم، اكفرست، ترجمة محمد رضا تجدد، تهران – امیر كبیر ۱۳۶۶ چ سوم ص ۴۳۷
[۳۸]- جلال الدین همایی – تاریخ علوم اسلامی، تهران، مؤسسه نشر ۱۳۶۳ ص ۳۰
[۳۹]- احمد آرام، علم در اسلام، تهران سروش – ۱۳۶۶ – ص ۲۴
[۴۰]- ابن ندیم، الفهرست ص ۴۴۶
[۴۱]- احمد آرام، علم در اسلام، ص ۲۵
[۴۲]- ت . ج – دبور تاریخ فلسفه در اسلام – عباس شوقی، تهران نشر عطایی ۱۳۶۲، ص ۱۲
[۴۳]- ؟ ، تاریخ علوم، حسن صفاری، تهران، امیركبیر ۱۳۴۴، ص ص ۱۱۸ – ۱۱۷
[۴۴]- لوئیس پاول، و دیگران، سیر تكاملی تمدن، ترجمه هاشم و مجید رضی.
[۴۵]- ابن ابی اصیبعه، عیون الانبیاء فی طبقات الاطباء ، ج ۲، ص ۱۲۴
[۴۶]- افهر شبلی، تاریخ آموزش در اسلام ، ترجمه محمد حسین ساكت ، دفتر نشر فرهنگ اسلامی ۱۳۶۲، ص ۱۴۰
[۴۷]- ابن ندیم، الفهرست ، ص ۲۴۴ ؟
[۴۸]- تاریخ علوم، ص ۱۱۸
[۴۹]- عبدالحسین زرین كوب، كارخانه اسلام، تهران – امیر كبیر ۱۳۶۲، ص ۴۹
[۵۰]- ابن ندیم، الفهرست، ص ص ۴۷۶ – ۴۶۵
[۵۱]- حنا الفاخوری و خیس الجر، تاریخ فلسفه در جهان اسلام، ج ۲ ص ص ۳۴۲ – ۳۲۸
[۵۲]- ویل دورانت، تاریخ تمدن (عصر ایمان)، ترجمة ابوالقاسم پاینده ، ج ۴، بخش اول ص ۳۰۸
[۵۳]- میراث اسلام یا آنچه مغرب زمین به علل اسلامی مدیون است، زیر نظر سه تماس آرنولد و آلفرد گیوم، ؟ سیزده نفر از مستشرقین انگلستان. ترجمه مصطفی علم، تهران نشر مهر ۱۳۵۲، ص ۱۰۵
[۵۴]-
[۵۵]- ابن ندیم، الفهرست،ص ۵۵۲
[۵۶]- الفهرست، پیشین ص ۴۴۶
[۵۷]- جرجی زیدان، تاریخ تمدن اسلام، ترجمه علی جواهر كلام، تهران، امیر كبیر ۱۳۶۹ چ ششم، ص ۵۸۱
[۵۸]- عبدالحسین زرین كوب، كارنامة اسلام، ص ص ۲۲- ۲۱
[۵۹]- احمد آرام علم در اسلام، ص ۱۹
[۶۰] – Urbam II
[61] – Cfermont (در مرز ایتالیا)
[۶۲]. Ramanus Diogenes
[63] – استیون رانسمان. جنگهای صلیبی. ترجمه منوجهر كاشف. تهران بنگاه ترجمه و نشر كتاب ۱۳۶۰ ج دوم ص ۴۹
[۶۴] – اكبر، له . تاریخ قرون وسطی – ترجمه فخر الدین شدادمان. تهران. ابن سینا. بی تا . ص ص ۲۱۹ و ۲۳۰
[۶۵]. Abbe Richard
[66] – فیلیپ حتی – تاریخ غرب – ج روم. ص ۸۰۶ – ویل دورانت – پیشین. ص ۷۸۴
[۶۷]. Alexius Comnenus
[68] – گوستاولوبون. تمدن اسلام و عرب. ص ۴۰۱
[۶۹] – م. نچكنیا و دیگران تاریخ مختصر جهان. ج اول ص – ۱۶۳ – مونتگیری وات. تأثیر اسلام در اروپا. ص ۱۰۱
[۷۰] – ویل دورانت . تاریخ تمدن. ج . ۴ . بخش دوم. ص ۷۸۶
[۷۱] – ویل دورانت. تاریخ تمدن. ج ۴ . بخش دوم . ص ۷۸۶
[۷۲] – سرتوماس آرنوند. آلفردگیوم. میراث اسلام . ترجمه مصطفی علم. ص ۶
[۷۳] – گوستا و بوبون. پیشین. ص ۴۰۴
[۷۴] – سمیع عاطف الدین. ریشه های ضعف و عقب افتادگی مسلمین. ترجمه محمود رجبی و محمد تقی كمالی نیا. قم – هجرت ۱۳۱۸ . ص ۷۸
[۷۵]- . Dant Aplighieri (1965-1321)
[76] – ابواللفضل عزتی – دیباچه ای بر تاریخ فلسفه .
[۷۷] گوستاولوبون – تهران اسلام و عرب .ص۴۰۲
[۷۸] بارتزوبكر تاریخ اندیشة اجتماعی – ترجمة جواد یوسفیان و علی اصغر مجیدی . تهران . حبیبی ۱۳۵۸ ص ۳۰۸
[۷۹] مونتگمری وات – میراث اسلام تأثیر اسلام در اروپا ص۱۰۱
[۸۰] رحیم زاده صفوی جنگهای صلیبی –ج اول .تهران .دفتر آسیای وسطید ۱۳۲۴ ص۱۶
[۸۱] مونتگمری ،وات . تأثیر اسلام در اروپا ص ۱۳۲
[۸۲] ویل اورانت . تاریخ تمدن . ۴ بخش دوم ص۸۱۹
[۸۳] گوستاولوبون . تمدن اسلام و عرب ص۴۲۳ همچنین – ك به ویل دورانت ج۴ بخش دوم ص ۸۱۶
[۸۴] آلبرماله وژول ایزاك . تاریخ تمدن قرون وسطی ص ۲۳۹
[۸۵] ارنست باكر میراث اسلام ص ۲۵
[۸۶] آلبر ماله . پیش . ص ۲۳۹
[۸۷] استیون ، رانسیمان جنگهای صلیبی . ترجمة منوچهر كاشف . ج دوم . ترجمه و نشر كتاب ۱۳۶۰ چ دوم .ص۳۳۹
[۸۸] آلبر ماله .پیشین ص ۲۳۹
[۸۹] – فیلیپ، حتی. تاریخ عرب. ج ۲ . ص ۸۱۶
[۹۰] – ابن خبیر. سفرنامه ، ص ۳۵۰
[۹۱] – رنه. گروسه. جنگهای صلیبی . ترجمه علی اصغر شمیم . تهران انتشارات علمی ۱۳۳۸ . ص ۹۷
[۹۲]. Chateau Pelerins (قصر زائران)
[۹۳]. Chatelle Blanc
[94] . ارنست باكر. میراث اسلام. ص ۱۶
[۹۵] – زیگفرید هونكه. فرهنگ اسلام در اروپا. ج ۳ ص ۷۶
[۹۶] – فیلیپ حتی . تاریخ عرب . ج ۲ . ص ۸۴۰
[۹۷] . ابوعبداله ادریسی . نزهه المشتاق . به نقل از گوستا و لوبون ص ۶۲۴
[۹۸]. Petrus Von Marcourt
[99]. Rager Bacan
[100]. Epistapa de Megneta
[101] – زیگفرید، هونكه ـ فرهنگ اسلام در اروپا . ج اول . ص ۸۲
[۱۰۲] – ویل دورانت. تاریخ تمدن، ج ۴ . بخش دوم . ص ۸۱۸
[۱۰۳]. Adelard of Bath (قرن داوزدهم)
[۱۰۴] – امیر علی از دانشمندان بارز مسلمان هند بود كه بعدها به انگلستان سفر كرد و در سال ۱۹۰۹ به استخدام كمیسیون قضایی شورای خاص سلطنتی درآمده مدت ۹ سال در آنجا كار كرد.
[۱۰۵] – امیر علی . تاریخ عرب و اسلام. ص ۲۱۳
[۱۰۶] – عبدالرحیم غنیمه تاریخ دانشگاهههای بزرگ اسلام. ترجمه نوراله كسایی. تهران. نشر یزدان ۱۳۴۹٫ ص ۸۷
[۱۰۷] – احمد شبلی – تاریخ آموزش و پرورش در اسلام . ص ۱۵۲
[۱۰۸] – فیلیپ حتی . تاریخ عرب. ج اول. ص ۵۲۴
[۱۰۹] – نوراله كسایی. مدارس نظامیه و تأثیرات علمی و اجتماعی آن. تهران. امیر كبیر ۱۳۶۳
[۱۱۰] – فیلیپ حتی . پیشین. ص ۵۲۵
[۱۱۱] – عبدالحسین زرین كوب . كارنامه اسلام. ص ۴۴
[۱۱۲] – احمد بن علی مقریزی- المواعظ و الاعتبار بذكر الخطط و الاثار. مصر . مطبعه نیل ۱۳۲۵ هـ. ق. ص ۴۹
[۱۱۳] – محمد رشاد. جنگهای صلیبی . ج دوم. تهران. اندیشه ۱۳۵۴ .ص ۹
[۱۱۴] – محمد رشاد. همان . ص ۱۱
[۱۱۵] – احمد شیلی، تاریخ آموزش در اسلام. ص ۲۳۷
[۱۱۶] – نورالدین كسایی. پیشین. ص ۸۰
[۱۱۷] – ابن جبیر. سفرنامه . ترجمه پرویز اتابكی. استان قدس رضوی. ۱۳۷۰ . ص ۲۷۹
[۱۱۸] – نوراله كسایی – پیشین. ص ۱۴
[۱۱۹] – هندوشاه نخجوانی – تجارت السلف – تصحیح عباس اقبال آشتیانی – تهران – ظهوری – ۱۳۵۷ – ص ۳۳۴
[۱۲۰] – سید حسین نصر. علم و تمدن اسلام. ترجمه احمد آرام. نشر اندیشه – ۱۳۵۰ ص ۵۹
[۱۲۱] – هندوشاه نخجوانی . تجارب السف پیشین، ص ۳۴۷
[۱۲۲] – هندوشاه نخجوانی، تجارب السلف پیشین. ص ۳۴۷
[۱۲۳] – م.م شریف. منابع فرهنگ اسلامی. پیشین. ص ۵۲
[۱۲۴] – احمد شیلی – تاریخ آموزش در اسلام . پیشین. ص ۲۳۸
[۱۲۵] – فیلیپ حتی. تاریخ عرب. ج دوم. ص ۷۲۰
[۱۲۶] – میراث اسلام – مقاله آلفردگیوم – تحت عنوان: فلسفه و علم الهی. ص ۲۳۱
[۱۲۷] – زیگفرید هونگه. فرهنگ اسلام در اروپا. ج ۲ ص ۲۹۷
[۱۲۸] – گوستاولوبون. تمدن اسلام و عرب. ترجمه محمد تقی فخر داعی. ؟؟ مطبوعاتی علمی. ۱۳۳۴٫ ص ۷۳۵
[۱۲۹] – پی یه روسو. تاریخ علم. ترجمه حسن صفاری. ص ۱۵۰ (دو سه قرن قبل از دانشگاه پاریس مدرسه سالرنو در ایتالیا به علوم طبیعی از جمله طب پرداخت و چون اختصاصاً به تدریس پزشكی پرداخته بود نمی توان عنوان دانشگاه را به او داد.
[۱۳۰] – هنری لوكاس – تاریخ تمدن . ج اول . ص ۵۳۷
[۱۳۱] – Cterbert كه در اواخر عمر با نام سیلوستر دوم به مقام پایی رسید یكی از محركین اولیه جنگهای صلیبی و عامل مهمی در انتقال فلسفه و علوم اسلامی به اروپا بود.
[۱۳۲] – زیگفرید هونكه – فرهنگ اسلام در اروپا . ج ۲٫ ص ۲۹۷
[۱۳۳] – ویل دورانت، پیشین، ص ۱۲۳۳
[۱۳۴]. Jacques le Ctoff . les intellectuels
[135].Robert Defort . Les Cracsades . Ed . Seuif. Paris . 1988. P
[136]- Philippe welff . L’Eveif Intelle ctuef de L’Euroyre
[137] . م. م شریف. تاریخ فلسفه در اسلام. ج ۳٫ ص ۵۱۶
[۱۳۸] (۱۰۷۹-۱۱۴۲) Peter Abefard راهب فرانسوی نخستین كسی كه می خواست میان علم و ایمان رابطه برقرار كند و از پناه بردن الهیات و فلسفه به كلیسا و هر قدرت دیگری جلوگیری نماید.
[۱۳۹] (۱۱۹۳-۱۲۸۰) Alpertle Garand وی ؟؟ سلك و پیرو ابوعلی سینا بود و شروحی بر فلسفه ارسطو نوشت.
[۱۴۰] (۱۲۲۵-۱۲۷۴) Thomas Aqwinas معرف ترین چهره مكتب اسكولاستیك (سازش میان عقل و ایمان)
[۱۴۱] (۱۲۱۴-۱۲۹۴) Roger Bacan فیلسوف انگلیسی ؟ كه لوكوموتیو ـ هواپیما ـ تانك و پل معلق را پیش بینی كرده بود.
[۱۴۲] – محمد علی فروعی، سیر حكمت اروپا. ج اول. ص ۸۷
[۱۴۳] – گستاولوبن. تمدن اسلام در عرب. ص ۷۳۵
[۱۴۴]. Roger Bacon (1214-1294)
[145]. Leonardde Pise (?)
[146]. Arnoud (?)
[147]. Villeneuve
[148]. Reymand Iuff )1234-1315)
[149]. Saint Thomas d’Hquinas (1225-1284)
[150]. Albert the oreat
[151]. Alphonse X fe sage. (1221-1284)
[152] – گستاولوبن پیشین ص ۷۳۵ (آلفونس دانشمند)
[۱۵۳] – گستاولوین، پیشین، ص ۷۳۶
[۱۵۴] – گستاولوین – پیشین، ص ۷۳۶
[۱۵۵] – م.م. شریف. تاریخ فلسفه در اسلام. ج سوم. ص ۵۳۱
[۱۵۶] – سرتوماس و دیگران – میراث اسلام … ترجمه مصطفی علم. تهران. نشر مهر – ۱۳۵۳ – ص ۲۳۹
[۱۵۷] – نوراله كسایی، ص ۲۷۶
[۱۵۸] – عبدالحسین زرین كوب، كارنامه اسلام. ص ۴۵
[۱۵۹] – زیگفرید هونكه – فرهنگ اسلام در اروپا – ج دوم – ص ۲۹۶
[۱۶۰] – محمد رشاد ـ جنگهای صلیبی – ج دوم. ص ۱۲
[۱۶۱] – تضری لوكاس، تاریخ تمدن، ج اول، ص ۵۳۹
[۱۶۲] – مرتضی مطهری، خدمات متقابل اسلام و ایران. قم. صدرا ۱۳۵۹- ص ۶۲۴
[۱۶۳]. Anselm (1033-1109)
[164] – آلبرت اوی. سیر فلسفه در اروپا. ترجمه علی اصغر حلبی. تهران. انتشارات زوار. ۱۳۶۸٫ ص ۱۲۹
[۱۶۵]. Peter Abefard (1079-1142)
[166] – همان. ص . ۱۳۴
[۱۶۷] – ابن الندیم، الفهرست، پیشین، ص ۴۴۳
[۱۶۸] – دین دورانت. تاریخ تمدن. ج ۴٫ بخش اول. ص ۳۲۰
[۱۶۹] – سید حسین نصر، سه حكیم مسلمان. ص ۶۰ – علم و تمدن در اسلام. ص ۵۷
[۱۷۰] – بارون كارادووو، تاریخ فلسفه اسلامی. ج اول . ص ۴
[۱۷۱] – هانری كربن، تاریخ فلسفه اسلامی، ج اول. ص ۴
[۱۷۲] – در زمان لاتین AL Klndus گفته می شود.
[۱۷۳]- ابن الندیم – الفهرست . ص ۴۶۵
[۱۷۴] – حناالغاخوری، تاریخ فلسفه در جهان اسلام . ج روم. ص ۳۷۷
[۱۷۵] – حین نصر ـ همان ـ ص ۱۳
[۱۷۶] – حناالفاخوری و خلیل الجر. همان . ص ۳۷۸
[۱۷۷] – هانری كربن. همان ـ ج اول ـ ص ۲۱۳
[۱۷۸] – سید حسین نصر، سه حكیم مسلمان. ص ۱۰۹
[۱۷۹] – به زبان لاتین به AL Farabius شهرت دارد.
[۱۸۰] – ابن خلیكان. وفیات الاعیان. به اهتمام دكتر احسان عباس. بیروت. بی تا. ج پنجم. ص ۱۵۳
[۱۸۱] – ابومهر عبدالحق ابن سبعین (حدود ۶۱۴- ۶۶۸ هـ) در یكی از شهرهای اسپانیا بنام مرسیله بدنیا آمد و در همان جا رشد كرد. بعد از مرگ ابن رشد (۱۱۲۶تا ۱۱۹۸ م) ابن سبعین سرآمد فلاسفه مغرب (آندلس) به حساب می آمد بیشتر شهرت وی از كتابی است تحت عنوان (پاسخ به سئوالات سیسیلی) كه به سئوالات فردریك دوم پادشاه سیسیل پاسخ می داد وی خودكشی كدر. ر.ك. سونتگری است. اسپانیای اسلامی . ص ۱۶۹
[۱۸۲] . حنا الفاخوری . پیشین. ج دوم. ص ۳۹۷
[۱۸۳] – سید حسین نصر. پیشین. ص ۳۱
[۱۸۴]- حنا الفاخوری … تاریخ فلسفه در جهان اسلامی، ج دوم، ص ۴۰۱
[۱۸۵]- ویل دورانت، تاریخ تمدن، ج ۴ بخش اول، ص ۳۲۵
[۱۸۶]- شمس الدین محمد بن محمود ؟؟، بزهه الازواج و روضه الافراح (تاریخ الحكما) ترجمة مقصود علی تبریزی، بكوشش محمد تقی دانش پروژه و محمد سرور مولایی، عصر و فرهنگی – ص ۳۶۹
[۱۸۷]- علی اصغر حلبی ، گزیدة و مسائل اخوان الصف، تهران : زوار – ۱۳۶۰ ص ۱۱
[۱۸۸]- ابن العبری ، تاریخ مختصر الدول، ص ۲۴۳
[۱۸۹]- ویل دورانت، تاریخ تمدن، ج ۴ ، بخش اول، ص ۳۲۶
[۱۹۰]- حسین نصر، علم و تمدن در اسلام ص ۳۳
[۱۹۱]- ویل دورانت همان، ص ۳۲۸
[۱۹۲]- همان، ص ۳۲۹
[۱۹۳]- ابن خلدون، العبر، ج ۳٫ ص ۲۱۱ ۹۵
[۱۹۴]- آرام متز، تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری، ج ۱ ، ص ۲۰۲
[۱۹۵]- مقرس، نصخ الطیب، ج ۲، ص ۲۱۳ و ۴۳۳
[۱۹۶]- بارون كارادو و متفكران اسلام ج ۴، ص
[۱۹۷]- مقرس، نصخ الطیب، ج اول، ص ۲۰۵
[۱۹۸]- مونتگری وات، اسپانیایی اسلامی، ص ۷۲
[۱۹۹]- محمد اركون، دو واسطة تفكر قرون وسطایی، ابن رشد و ابن میمون (یهودی) مجله پیام، ماهیانه یونسكو شمارة ۱۹۶ سال هجدهم مرداد ۱۳۶۶ ص ص ۱۴ و ۱۵
[۲۰۰] – قریه‌ای یهودی نشین در ۵۰ نیكومتری جنوب شرقی قرطبه
[۲۰۱]- مجلة پیام همان شماره ص ۹۰
[۲۰۲]- آلفرد گیوم، مقالة میراث اسلام، ص ۲۳۲
[۲۰۳]- فیلیپ حتی، تاریخ عرب ج دوم، ص ص ۷۴۳ و ۷۴۸
[۲۰۴]- همان، ص ۷۴۴
[۲۰۵]- عبدالحسین زرین كوب، كارنامة اسلام ص ۱۱۷
[۲۰۶] – فیلیپ حتی، پیشین ص ۷۳۳
[۲۰۷]- آرام ؟، تمدن اسلامی در قرن چهارم، ج اول، ص ۲۳۲
[۲۰۸]- م. م شریف تاریخ فلسفه در اسلام، ج ۳ ص ۵۳۰
[۲۰۹]- آلفرد گیوم مقالة میراث اسلام، ص ۲۳۲
[۲۱۰] – Albertus Magnus (1193 – ۱۲۸۰)
[۲۱۱]-Themas Aquinas (1225-1274)
[212]- محمد علی فروغی پیشین ج اول ص ۱۵
[۲۱۳]- همان ص ص ۹۵ و ۹۸
[۲۱۴]- همان ص ص ۹۵ و ۹۸
[۲۱۵]- Cterarde de Cremona
[216] – Minicus Ctandisalus
[217] – Vincent de Budau
[218] – Roger Bacon
[219]- ابونصر فارابی احضاء العلوم مقدمة مترجم بر آن. ص ص ۱۷ و ۱۸
[۲۲۰] – charters (شهری در جنوب فرانسه)
[۲۲۱] – محمد رضا حكیمی، دانش مسلمین، ص ۲۷۶
[۲۲۲] – ویل دورانت، ج چهارم بخش دوم ص ۱۲۹۵

[۲۲۳]- هانری كربن، تاریخ فلسفه در اسلام، ج اول ص ۳
[۲۲۴]- حسین نصر سر حكیم مسلمان ص ۵۷
[۲۲۵]- هانری كربن پیشین ص ۱۳
[۲۲۶]- ویل دورانت پیشین ص ۱۲۹۰
[۲۲۷]- مونتگری، ؟، پیشین ص ۱۶۵
[۲۲۸]- كرلو آلفونسو نالینو، تاریخ نجوم اسلامی، ترجمة احمد آرام، ص ۱۸۹
[۲۲۹]- ت ج دی بور تاریخ فلسفه در اسلام ترجمه عباس شوقی، ص ۷۸
[۲۳۰]- هانری كربن تاریخ فلسفه اسلامی ترجمه اسداله مبشری، ص ۲۱۳
[۲۳۱]- سید حسین نظر علم و تمدن در اسلام ترجمه احمد آرام ص ۱۴۷
[۲۳۲]- عبدالحسین زرین كوب، كارنامة اسلام ص ۶۵
[۲۳۳]- ابن ندیم، الفهرست ص ۴۶۶
[۲۳۴]- ابن العبری، تاریخ مختصر الدول، ص ۲۱۶
[۲۳۵]- ابن ؟؟؟ فی طبقات الاطباء ج ۳، ص ۱۴۹
[۲۳۶]۰ ابوریحان بیرونی، آثارالباقیه ترجمه اكبر داناسرشت، ص ۲۰ مقدمه
[۲۳۷]- علی اصغر جلی، تاریخ تمدن اسلامی، ص ۲۸۳ نورالدین آل علی اسلام در غرب ص ۳۳۰ Syprestre II – Gerbert از ۹۹۹ تا ۱۰۰۳ متصدی مقام پاپی بود، ولی اهمیت او بیشتر مربوط به شهرت علمی اوست. ؟؟ فرهنگ اسلام در اروپا، ج اول ص ص ۱۲۰ تا ۱۳۰
[۲۳۸]- نورالدین آل علی. اسلام در غرب ص ۳۳۰
[۲۳۹]- Syfrestre II – Gerbert در ۹۹۹ تا ۱۰۳ متصدی مقام پاپی بود، ولی اهمیت او بیشتر مربوط به شدت علمی اوست.
[۲۴۰]- ریگزیه هونكه فرهنگ اسلام در اروپا، ج اول ص ص ۱۲۰ تا ۱۳۰
[۲۴۱] – Robert Chester
[242]- جرج – سارتون شش بال علم (مردان علم در رنسانس) ترجمه احمد آرام. ص ۴۴
[۲۴۳] – Cterard da Cremona.
[244]- فیلیپ حتی تاریخ عرب ج اول ص ۴۸۴
[۲۴۵]- عبدالحسین، زرین كوب، كارنامه اسلام ص ۶۶
[۲۴۶] – Leonard do Fibonacci
[247]- كالین ا. زمان . تاریخ علم كمبریج . ص ۴۴۴
[۲۴۸]- ادوارد براون، طب اسلامی، ترجمه مسعود رجب نیا، ص ۱۰۴
[۲۴۹]- سید حسین نصر، علم و تمدن در اسلام ص ۱۹۴
[۲۵۰]- سید حسین نصر، علم و تمدن در اسلام ص ۱۹۸
[۲۵۱]- ابن ندیم – الفهرست ص ۵۲۷
[۲۵۲]- همان ص ۵۳۵
[۲۵۳]- نظامی عروضی – چهارمقاله . به اهتمام محمد قزوینی و به كوشش محمدمعین . تهران. زوار ۱۳۳۳ . ص ۱۲۴
[۲۵۴]- مایرهوف . مقالة‌میراث اسلام – ص ۱۱۶
[۲۵۵]- نظامی عروضی ، همان، ص ۱۱۰
[۲۵۶]-جرجی زیدان.تاریخ تمدن اسلام. ص ص ۳-۶۰۲
[۲۵۷]- عبدالحسین زرین كوب . پیشین . ص ۵۴
[۲۵۸]- احمد آرام . علم در اسلام. ص ۱۹۰٫
[۲۵۹]- Salerno
[260]- Constantinus Africanus
[261]- هنری لوكاس . تاریخ تمدن. ج اول . ص ۵۳۵٫
[۲۶۲]- زیگفرید هونكه. فرهنگ اسلام دراروپا . ج ۲٫ ص ۱۵۴٫
[۲۶۳]- فیلیپ حقی. تاریخ عرب. ج ۲ – ص ۷۴۱٫
[۲۶۴]- هنری لوكاس. همان . ص ۵۳۵٫
[۲۶۵]- فیلیپ حقی. تاریخ عرب. ج ۲ – ص ۷۴۱٫
[۲۶۶]- ادوارد براون – تاریخ . ص ۲۱۴
[۲۶۷]- زیگفرید هونكه – فرهنگ اسلام در اروپا. ج ۲٫ ص ۱۷۰٫
[۲۶۸]- جان برنال – علم در تاریخ – ص ۲۱۴٫
[۲۶۹]- ابن ندیم – الفهرست – ص ۵۲
[۲۷۰]- ابن ابی الصیبعه. عیون الانباء فی طبقات الاطباء . ج سوم . ص ۱۴۷٫
[۲۷۱]- زرین كوب . ص ۵۲
[۲۷۲]- گوستاولوبن . ص ۶۳۷
[۲۷۳]- ابن ابی الصیبعه . همان. ص ۸۵
[۲۷۴]- القفطی . تاریخ الحكماء . ص ۵۱۷٫

دانلود این فایل :

گرد آوری : DownloadsFile.ir

مشاهده بیشتر
دوره آموزشی بال پرواز کارآفرینی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا